Đinh Thị Phương Hoài, Lê Đức Duy, Moungkhounsin Vilatda, Phạm Bá Quang Huy, Lưu Văn Huy, Lê Trọng Hiếu, Trần Đức Hoàng, Nguyễn Vĩnh Lạc, Nguyễn Thanh Minh.

Trigeminal Neuralgia là một trong những bệnh lý đau mặt dữ dội nhất trong thần kinh học và ngoại thần kinh. Người bệnh thường mô tả: đau như điện giật; dao đâm ; tia sét chạy qua mặt ; đau dữ dội nhưng chỉ kéo dài vài giây

Bệnh ảnh hưởng lớn đến: ăn uống, nói chuyện , vệ sinh cá nhân , chất lượng cuộc sống và tâm lý người bệnh.

1. Dây V là gì?

Hình 1. Hình ảnh phân bố cảm giác của dây thần kinh sinh ba (dây thần kinh số V)

Dây thần kinh số V (trigeminal nerve) là dây thần kinh cảm giác chính của vùng mặt, gồm 3 nhánh:

 - V1: vùng trán và mắt

 - V2: vùng má và môi trên

 - V3: vùng hàm dưới và cơ nhai

Đau dây V thường gặp nhất ở: V2 , V3

2. Nguyên nhân gây đau dây V

- Nguyên nhân thường gặp nhất là:

Mạch máu chèn ép dây thần kinh

Một động mạch hoặc tĩnh mạch nhỏ đè vào vùng rễ dây V gần thân não, gây: mất lớp myelin bảo vệ , phóng điện bất thường , tạo cơn đau dữ dội

Hình 2. Hình ảnh cộng hưởng tử bệnh nhân nam 70 tuổi bị đau dây thần kinh sinh ba bên trái. Trên chuỗi xung T2 mặt cắt ngang (A, 0,5 mm). Hình ảnh chuỗi xung T1 có thuốc cản quang (B, 0,5 mm), có sự tiếp xúc giữa các động mạch đốt sống ngoằn ngoèo (đầu mũi tên trắng), động mạch tiểu não trước dưới trái (đầu mũi tên đen), động mạch tiểu não trên (mũi tên trắng) và dây thần kinh sọ V trái (mũi tên đen).

Ngoài ra, đau dây V có thể do:

 - u não vùng góc cầu tiểu não

 - xơ cứng rải rác (Multiple Sclerosis)

 - dị dạng mạch máu

 - hậu zona thần kinh

 - chấn thương hoặc phẫu thuật vùng mặt.

3. Triệu chứng điển hình

Người bệnh thường có: đau từng cơn rất dữ dội, đau vài giây đến vài phút, đau một bên mặt, tái phát nhiều lần trong ngày

Các yếu tố kích phát: đánh răng, rửa mặt, nhai, nói chuyện, gió lạnh, chạm nhẹ vào da mặt. Một số bệnh nhân sợ ăn uống hoặc giao tiếp vì chỉ cần kích thích nhẹ cũng gây đau.

4. Khi nào cần đi khám sớm?

Người bệnh nên khám chuyên khoa thần kinh hoặc ngoại thần kinh nếu:

 - đau mặt dữ dội tái diễn

 - đau như điện giật

 - thuốc giảm đau thông thường không hiệu quả

 - đau kéo dài ảnh hưởng sinh hoạt

Đặc biệt cần lưu ý nếu có: tê mặt; yếu cơ nhai; nhìn đôi; giảm thị lực; đau hai bên mặt

vì có thể liên quan bệnh lý thần kinh khác.

5. Chẩn đoán như thế nào?

MRI sọ não là rất quan trọng

Hình 3. Hình ảnh cộng hưởng từ CISS với hình ảnh dây thần kinh sinh ba (mũi tên vàng) tiếp xúc với dây động mạch tiểu não trên bên phải (mũi tên xanh da trời)

- Hiện nay, các kỹ thuật MRI độ phân giải cao như: FIESTA, CISS 3D, MRI neurovascular protocol giúp phát hiện tốt hơn tình trạng chèn ép dây thần kinh.

- MRI còn giúp loại trừ: u não, tổn thương nền sọ, bệnh lý mất myelin.

6. Điều trị đau dây V

6.1. Điều trị nội khoa

Thuốc hàng đầu hiện nay: Carbamazepine và Oxcarbazepine

Các thuốc này giúp ổn định dẫn truyền thần kinh và giảm cơn đau.

Một số trường hợp có thể dùng: gabapentin; pregabalin; baclofen, lamotrigine.

6.2. Phẫu thuật giải ép vi mạch (MVD)

Đây là phương pháp điều trị hiệu quả nhất đối với đau dây V do chèn ép mạch máu.

Nguyên lý: tách mạch máu ra khỏi dây thần kinh, đặt vật liệu đệm nhỏ để tránh chèn ép trở lại

Hình 4. Phẫu thuật giải ép vi mạch bằng cách đặt tấm Teflon giữa động mạch tiểu não trên và dây thần kinh sinh ba (dây thần kinh số V)

Nhiều nghiên cứu gần đây cho thấy:

MVD giúp giảm đau lâu dài tốt hơn điều trị nội khoa đơn thuần

nhiều bệnh nhân có thể ngừng thuốc sau mổ.

Các phương pháp ít xâm lấn khác

Một số trường hợp lớn tuổi hoặc nguy cơ cao có thể lựa chọn: đốt hạch Gasser bằng sóng cao tần; chèn bóng; tiêm glycerol; xạ phẫu Gamma Knife

7. Cập nhật mới 2024–2026

7. 1. Nội soi trong phẫu thuật MVD

Xu hướng hiện nay là:

phẫu thuật nội soi hỗ trợ hoặc nội soi hoàn toàn

Ưu điểm:

nhìn rõ vùng khuất

ít kéo tiểu não hơn

phát hiện tốt chèn ép do tĩnh mạch

Nhiều nghiên cứu năm 2025 cho thấy phẫu thuật nội soi có hiệu quả và độ an toàn cao.

7. 2. Vai trò của MRI chuyên biệt ngày càng quan trọng

Hiện nay:

MRI neurovascular protocol

skull base MRI

FIESTA/CISS

được xem là tiêu chuẩn đánh giá trước mổ ở nhiều trung tâm lớn.

7. 3. Theo dõi điện sinh lý trong mổ

Xu hướng mới:

dùng intraoperative neuromonitoring (IONM)

giúp bảo vệ dây thần kinh sọ

giảm nguy cơ giảm thính lực và biến chứng sau mổ.

8. Lời khuyên cho người bệnh

Người bệnh không nên: tự ý tăng thuốc, ngưng thuốc đột ngột, trì hoãn khám khi đau ngày càng nặng

Việc điều trị sớm giúp: kiểm soát đau tốt hơn, giảm ảnh hưởng tâm lý, cải thiện chất lượng cuộc sống.

Khi nào cần nghĩ đến đau dây V?

Nếu có: đau mặt một bên, đau như điện giật, đau từng cơn ngắn, kích phát khi chạm nhẹ

→ cần nghĩ đến đau dây V và nên khám

chuyên khoa sớm để được chẩn đoán và điều trị phù hợp.

???? Thông tin liên hệ
Khoa Ngoại Thần Kinh - Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Huế
- Điện thoại: Phòng Cấp cứu - 0234 3837777
- Địa chỉ: 41-51 Nguyễn Huệ, TP. Huế
-Website: www.bvydhue.vn