Đinh Thị Phương Hoài, Trần Đình Long Vân, Nguyễn Ngọc Anh Tuấn, Lê Thành Vinh
Lê Trọng Hiếu, Trần Đức Hoàng, Nguyễn Vĩnh Lạc, Nguyễn Thanh Minh

Một nữ bệnh nhân 52 tuổi đến khám tại Bệnh viện Đại học Y Dược Huế sau một tai nạn lao động do gạch rơi trúng vùng đầu. Sau tai nạn, bệnh nhân được điều trị tại bệnh viện tuyến dưới và trải qua phẫu thuật mở sọ để xử trí tổn thương não. Sau khoảng 1,5 tháng, tình trạng toàn thân và thần kinh của bệnh nhân ổn định. Tuy nhiên, bệnh nhân vẫn còn một vùng khuyết sọ lớn ở vùng đỉnh phải và mong muốn được tái tạo lại phần hộp sọ đã mất.

Sau khi được thăm khám và đánh giá, bệnh nhân được chỉ định phẫu thuật tạo hình hộp sọ bằng nắp sọ titanium thiết kế phù hợp với vùng khuyết.

1. Khuyết sọ là gì và tại sao cần được tái tạo?

Trong một số trường hợp chấn thương sọ não nặng, bác sĩ có thể phải thực hiện phẫu thuật mở sọ giải áp, trong đó một phần xương sọ được lấy bỏ tạm thời để tạo thêm không gian cho não, giảm tình trạng tăng áp lực nội sọ và hạn chế tổn thương não thứ phát.

Sau khi người bệnh ổn định, phần xương sọ bị khuyết có thể được tái tạo bằng phẫu thuật tạo hình hộp sọ, còn gọi là cranioplasty.

Mục tiêu của phẫu thuật không chỉ là phục hồi hình dạng bên ngoài của hộp sọ. Việc tái tạo còn giúp khôi phục cấu trúc bảo vệ tự nhiên của não và có thể góp phần cải thiện một số vấn đề liên quan đến sinh lý não sau mở sọ ở những bệnh nhân phù hợp.

Một số người bệnh sau mở sọ có thể xuất hiện tình trạng lõm vùng da đầu, đau đầu, chóng mặt, thay đổi chức năng thần kinh hoặc chậm tiến triển trong quá trình phục hồi. Một trong những cơ chế được đề xuất là sự thay đổi áp lực nội sọ, tuần hoàn dịch não tủy và tưới máu não sau khi một phần hộp sọ bị mất. Tình trạng này thường được gọi là syndrome of the trephined hoặc post-craniectomy syndrome.

Tuy nhiên, không phải tất cả người bệnh có khuyết sọ đều xuất hiện các triệu chứng này. Vì vậy, quyết định tái tạo hộp sọ cần dựa trên tình trạng lâm sàng, hình ảnh học, tình trạng não và mô mềm cũng như các yếu tố liên quan của từng người bệnh.

Hình 1. Hình ảnh cắt lớp vi tính sọ não trên các mặt phẳng axial, sagital và coronal và dựng hình 3D hộp sọ với khuyết hổng vùng đỉnh phải

2. Khi nào có thể đặt nắp sọ nhân tạo?

Thời điểm tái tạo hộp sọ không có một mốc thời gian cố định áp dụng cho tất cả bệnh nhân. Bác sĩ thường cân nhắc nhiều yếu tố như:

 - Người bệnh đã ổn định về thần kinh và toàn thân.

 - Tình trạng phù não đã được kiểm soát.

 - Không còn nhiễm trùng tại vùng phẫu thuật.

 - Vết mổ và phần mềm vùng khuyết sọ đã ổn định.

 - Hình ảnh CT cho thấy điều kiện phù hợp để tái tạo.

Các vấn đề liên quan đến dịch não tủy, não úng thủy hoặc những biến chứng sau phẫu thuật đã được đánh giá và xử trí phù hợp.

Các nghiên cứu gần đây cho thấy thời điểm tối ưu của phẫu thuật tạo hình hộp sọ vẫn còn tranh luận. Một số phân tích ghi nhận tạo hình sớm có thể liên quan đến cải thiện phục hồi thần kinh, trong khi các nghiên cứu khác không chứng minh được sự khác biệt rõ ràng về biến chứng hoặc kết quả chức năng. Do đó, thời điểm phẫu thuật cần được cá thể hóa thay vì áp dụng một mốc cứng cho mọi trường hợp.

Trong trường hợp bệnh nhân 52 tuổi này, sau khoảng 1,5 tháng kể từ tai nạn, ê-kíp tiến hành đánh giá toàn diện trước khi quyết định phẫu thuật.

3. CT sọ não và dựng hình 3D hỗ trợ lập kế hoạch phẫu thuật

Một bước quan trọng trước phẫu thuật là đánh giá chính xác vùng khuyết sọ.

Bệnh nhân được chụp CT sọ não. Từ dữ liệu CT, ê-kíp thực hiện dựng hình 3D để quan sát rõ hơn hình thái, vị trí và kích thước vùng khuyết. Hình ảnh 3D được sử dụng như một công cụ hỗ trợ lập kế hoạch trước phẫu thuật, giúp bác sĩ hình dung đặc điểm giải phẫu và phối hợp với đơn vị thiết kế để chuẩn bị nắp sọ titanium phù hợp.

Trong quá trình phẫu thuật, việc đặt và cố định nắp sọ vẫn được thực hiện dựa trên đánh giá trực tiếp của phẫu thuật viên về giải phẫu thực tế của người bệnh.

Đây là một ví dụ về cách các công cụ xử lý hình ảnh có thể được sử dụng một cách thiết thực để hỗ trợ quá trình chuẩn bị phẫu thuật, thay vì thay thế vai trò của phẫu thuật viên.

4. Nắp sọ titanium cá thể hóa

Titanium là một trong những vật liệu được sử dụng trong tạo hình hộp sọ. Đối với những trường hợp không thể sử dụng lại xương sọ ban đầu hoặc không phù hợp với việc sử dụng vật liệu tự thân, vật liệu nhân tạo có thể được cân nhắc tùy từng trường hợp.

Ở bệnh nhân này, nắp sọ titanium được chuẩn bị dựa trên hình thái vùng khuyết được đánh giá từ hình ảnh CT. Mục tiêu là tạo ra một cấu trúc có kích thước và hình dạng phù hợp với vùng khuyết, đồng thời đảm bảo khả năng cố định chắc chắn trong quá trình phẫu thuật.

Việc sử dụng vật liệu nhân tạo không có nghĩa là phẫu thuật hoàn toàn không có nguy cơ. Tạo hình hộp sọ vẫn có thể gặp các biến chứng như nhiễm trùng, tụ máu, dịch dưới màng cứng, co giật hoặc các vấn đề liên quan đến vật liệu. Các nghiên cứu cho thấy bệnh nhân có tiền sử chấn thương sọ não có thể có nguy cơ nhất định đối với một số biến chứng sau tạo hình sọ, do đó việc lựa chọn thời điểm, vật liệu và theo dõi hậu phẫu vẫn rất quan trọng.

Hình 2. Hình ảnh thăm khám trước mổ (A) và hình ảnh trong phẫu thuật đặt lại nắp sọ nhân tạo (Titanium) theo kích thước đã được lập kế hoạch trước phẫu thuật (B-F)

5. Kết quả sau phẫu thuật

Ca phẫu thuật được thực hiện thuận lợi.

Sau mổ, bệnh nhân ổn định và được tiếp tục theo dõi tại bệnh viện. Hình thể vùng khuyết sọ được tái tạo, góp phần phục hồi cấu trúc hộp sọ. Bệnh nhân hài lòng với kết quả sau phẫu thuật và đặc biệt yên tâm hơn khi phần khuyết sọ đã được tái tạo.

Các tổng quan về chất lượng cuộc sống cho thấy người bệnh sau tạo hình hộp sọ có thể ghi nhận cải thiện ở nhiều khía cạnh, trong đó có chức năng thể chất, chức năng xã hội, hình thể và chất lượng cuộc sống nói chung. Tuy nhiên, mức độ cải thiện khác nhau giữa từng người bệnh và còn phụ thuộc vào tổn thương não ban đầu cũng như quá trình phục hồi sau chấn thương.

6. Khi người bệnh cần tìm một nơi để tái tạo khuyết sọ

Khuyết sọ có thể là hậu quả của nhiều tình trạng khác nhau, thường gặp trong chấn thương sọ não hoặc sau những phẫu thuật cần mở sọ giải áp. Không phải mọi trường hợp đều cần phẫu thuật ngay và không phải phương pháp tái tạo nào cũng phù hợp với tất cả người bệnh.

Người bệnh có khuyết sọ sau chấn thương hoặc sau phẫu thuật mở sọ nên được bác sĩ Ngoại thần kinh đánh giá toàn diện, kết hợp giữa lâm sàng, hình ảnh CT sọ não và tình trạng vùng phẫu thuật để lựa chọn thời điểm và phương pháp tái tạo phù hợp.

Tại Bệnh viện Đại học Y Dược Huế, người bệnh có khuyết sọ có thể được thăm khám, đánh giá hình ảnh học, tư vấn phương án tái tạo và lập kế hoạch phẫu thuật phù hợp với từng trường hợp.

Từ một khuyết sọ sau chấn thương, mục tiêu của phẫu thuật không chỉ là phục hồi hình thể mà còn hướng đến việc khôi phục cấu trúc bảo vệ tự nhiên của não và giúp người bệnh tự tin hơn trong cuộc sống.

------

Thông tin liên hệ
Khoa Ngoại Thần Kinh - Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Huế
- Điện thoại: Phòng Cấp cứu - 0234.6270707
- Địa chỉ: 41-51 Nguyễn Huệ, TP. Huế
-Website: www.bvydhue.vn