PGS.TS. Tôn Nữ Phương Anh, PGS.TS. Ngô Thị Minh Châu, TS.BS. Lê Chí Cao, ThS.BS. Võ Minh Tiếp, BS. Hoàng Thị Thu Lanh, ThS. Nguyễn Phước Vinh, ThS. Hà Thị Ngọc Thúy, ThS. Đỗ Thị Bích Thảo, ThS. Trần Thị Giang, ThS. Tôn Thất Đông Dương, CN. Phạm Nhật Minh.

Khoa Ký sinh trùng – Bệnh viện Trường Đại học Y - Dược Huế

1. ĐẶT VẤN ĐỀ

Bệnh sán lá gan bé là bệnh ký sinh trùng gây ra bởi tác nhân Clonorchis sinensis/ Opisthorchis viverrini. Đây là bệnh sán lá truyền qua thực phẩm quan trọng trong nước ta. Tỷ lệ nhiễm sán lá gan bé được ghi nhận lên đến 20,3% tại khu vực sông Mekong, 45,4% tại tỉnh Yên Bái, chủ yếu do thói quen ăn uống, văn hóa ẩm thực và môi trường thuận lợi cho sự phát triển của ký sinh trùng này. Theo đó, bệnh lây nhiễm chủ yếu qua ăn các loại cá nước ngọt chưa được nấu chín kỹ như gỏi cá, mắm cá, cá nướng tái hoặc sashimi. Khi vào cơ thể, sán ký sinh ở đường mật gây tổn thương hệ gan mật với biểu hiện lâm sàng thường tiến triển âm thầm và không đặc hiệu như đau tức hạ sườn phải, rối loạn tiêu hóa, chán ăn, đầy bụng, đôi khi có biểu hiện vàng da, gan to hay xơ gan. Những biểu hiện này tương tự với các bệnh lý gan mật khác, gây khó khăn trong việc chẩn đoán sớm. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, sán lá gan bé có thể sống ký sinh kéo dài đến 30 năm gây tổn thương mạn tính đường mật. Đáng chú ý, năm 2009, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã chính thức tái khẳng định và nâng mức cảnh báo, xếp loại sán lá gan bé là tác nhân sinh học gây ung thư nhóm 1 - là tác nhân gây ung thư biểu mô đường mật. Tuy nhiên, đây là bệnh sán lá gan bé có thể điều trị khỏi và hoàn toàn có thể phòng ngừa được nguy cơ ung thư đường mật. Từ thực tiễn lâm sàng tại Bệnh viện Trường Đại học Y - Dược Huế, chúng tôi báo cáo một ca bệnh nhằm cảnh báo cộng đồng về nguy cơ tiềm ẩn từ thói quen ăn uống và nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát hiện và điều trị sớm nhiễm sán lá gan bé.

2. BÁO CÁO TRƯỜNG HỢP VIÊM ĐƯỜNG MẬT MẠN TÍNH DO SÁN LÁ GAN BÉ (CLONORCHIS SINENSIS/ OPISTHORCHIS VIVERRINI) TẠI BỆNH VIỆN TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y - DƯỢC HUẾ

Bệnh nhân nam, 32 tuổi, vào viện vì đau bụng vùng hạ sườn phải tăng dần, có tiền sử thường xuyên ăn gỏi cá mương đánh bắt từ sông Hương.

Kết quả xét nghiệm cho thấy tổng số bạch cầu trong giới hạn bình thường (8,85 G/L), tuy nhiên bạch cầu ái toan tăng cao (chiếm tỷ lệ 14,1%, tương đương khoảng 1250 tế bào/mm³). Các chỉ số sinh hóa máu như bilirubin và CRP đều bình thường. Siêu âm ổ bụng ghi nhận tình trạng giãn và dày nhẹ thành đường mật trong gan. Chụp MRI ổ bụng có tiêm thuốc cản quang hướng đến chẩn đoán viêm đường mật với hình ảnh đường mật trong gan giãn, thành dày tăng ngấm thuốc. Các xét nghiệm chuyên sâu tiếp theo xác định bệnh nhân nhiễm sán lá gan bé: xét nghiệm huyết thanh phát hiện kháng thể kháng Clonorchis/Opisthorchis IgG dương tính cao (OD 11,3; giá trị bình thường <1), xét nghiệm phân phát hiện trứng sán lá gan bé. Với biểu hiện lâm sàng và cận lâm sàng trên phù hợp với chẩn đoán: Viêm dày đường mật do sán lá gan bé (Clonorchis sinensis/ Opisthorchis viverrini)

Bệnh nhân được điều trị bằng praziquantel - thuốc đặc hiệu điều trị sán lá gan bé. Sau 1 và 3 tháng theo dõi, bệnh nhân được ghi nhận đáp ứng tốt với điều trị.

Hình 1: Hình ảnh trứng sán lá gan bé trong phân của bệnh nhân ở xét nghiệm trứng giun soi tập trung (Khoa Ký sinh trùng, Bệnh viện Trường Đại học Y – Dược Huế)

3. BÀN LUẬN

Cá mương và nhiều loài cá nước ngọt khác phổ biến ở TP Huế như cá chép, cá trắm, cá mè, cá rô phi,… là vật chủ trung gian truyền bệnh sán lá gan bé. Thói quen ăn gỏi cá vẫn còn khá phổ biến và là con đường lây nhiễm trực tiếp, quan trọng nhất. Một quan niệm sai lầm thường gặp trong cộng đồng là việc sử dụng chanh, mù tạt, rượu mạnh hoặc các gia vị cay nóng có thể tiêu diệt được ký sinh trùng. Thực tế, nang ấu trùng sán lá gan bé vẫn còn khả năng sống trong môi trường axit, cồn và các chất gia vị thông thường nên vẫn có thể gây bệnh. Do đó, ký sinh trùng chỉ bị bất hoạt hoàn toàn khi được nấu chín kỹ.

Trường hợp bệnh nhân này nhấn mạnh vai trò then chốt của thói quen ăn uống trong cơ chế lây truyền bệnh, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết của các hoạt động truyền thông về giáo dục sức khỏe nhằm thay đổi thói quen ăn cá sống trong cộng đồng. Việc chẩn đoán và điều trị sớm không chỉ giúp cải thiện triệu chứng, tiên lượng cho người bệnh mà còn góp phần phòng ngừa các biến chứng lâu dài như viêm đường mật mạn tính, sỏi mật và đặc biệt là ung thư biểu mô đường mật.

4. KHUYẾN CÁO ĐỐI VỚI BÁC SĨ LÂM SÀNG

Trong bối cảnh dịch tễ ở nước ta, các bệnh lý ký sinh trùng vẫn còn phổ biến và có thể gây hậu quả nghiêm trọng nếu bị bỏ sót. Việc khai thác kỹ tiền sử ăn uống và thói quen ẩm thực có vai trò quan trọng trong định hướng chẩn đoán, giúp tiết kiệm chi phí và thời gian cho người bệnh. Bệnh thường đáp ứng với điều trị praziquantel, đây là thuốc đặc hiệu để tẩy sán lá gan bé. Khác với các bệnh nhiễm trùng cấp tính, nguy cơ của nhiễm sán lá gan bé nằm ở sự tiến triển âm thầm, kéo dài, nên dễ bỏ sót chẩn đoán. Tuy nhiên quá trình viêm đường mật mạn tính sẽ dẫn đến xơ gan và có nguy cơ ung thư biểu mô đường mật. Do đó, cần chủ động nghĩ đến chẩn đoán nhiễm sán lá gan bé ở các bệnh nhân có biểu hiện viêm đường mật, kết hợp với công thức máu có bạch cầu ái toan tăng, để cho xét nghiệm soi phân tìm ký sinh trùng và huyết thanh học chẩn đoán nhiễm ký sinh trùng, nhằm phát hiện và điều trị bệnh kịp thời.

5. THÔNG ĐIỆP DÀNH CHO BỆNH NHÂN VÀ CỘNG ĐỒNG

Bệnh viêm đường mật mạn tính do sán lá gan bé thường diễn biến âm thầm nhiều tháng nhiều năm và dễ dẫn đến ung thư đường mật nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời. Bệnh hoàn toàn có thể dự phòng và điều trị cho kết quả tốt nếu chúng ta chú ý các thông điệp sau:

 Bốn KHÔNG – một CÓ để bảo vệ lá gan và sức khỏe của bạn:

< >KHÔNG ăn gỏi cá và các món cá chưa được nấu chín kỹ.KHÔNG tin rằng chanh, giấm, ớt, rượu mạnh có thể diệt được ấu trùng sán.  KHÔNG phóng uế bừa bãi ra ao, hồ, sông suối.KHÔNG dùng phân người hoặc phân động vật chưa qua xử lý để nuôi cá và bón cây trồng.CÓ các triệu chứng: đau vùng gan âm ỉ, sốt nhẹ, mệt mỏi, chán ăn, đã từng có ít nhất 1 lần ăn gỏi cá hay ăn cá chưa được nấu chín kỹ. Hãy đến Bệnh viện Trường Đại học Y – Dược Huế để được hướng dẫn, thăm khám, làm xét nghiệm chẩn đoán và điều trị kịp thời.1.  Sota P, Andityas M, Kotepui M, Sripa B. Prevalence estimates of Opisthorchis viverrini and Clonorchis sinensis infection in the Greater Mekong subregion: a systematic review and meta-analysis. Infectious diseases of poverty. 2024;13(1):33.

2.  Khổng Minh Quang, Nguyễn Quang Thiều, Đỗ Ngọc Ánh, Nguyễn Lương Tình, Hoàng Quang Vinh. Thực trạng nhiễm sán lá gan nhỏ trên người và động vật tại tỉnh Yên Bái và Phú Yên. Tạp chí Y học cộng đồng. 2025;66(3):34-40.

3.  Bộ Y Tế. Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị và phòng bệnh sán lá gan nhỏ. 2022.

4.  IARC Working Group on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans. A review of human carcinogens. Lyon (FR): International Agency for Research on Cancer. Biological agents. 2012;Infection with Clonorchis sinensis:341-70.

5.  WHO. Neglected tropical diseases: Clonorchiasis. 2025.